از تجربههاي سبز آموزگاران جهان ياد بگيريم
70راه براي آموزش اثربخش در 3 هفتهي اول سال تحصيلي
اشاره
شروع هميشه سخت و البته مهم است. شايد تفاوتي هم نداشته باشد که مديريت کلاسي پرجمعيت يا چند نفره را به عهده بگيريم. در واقع مقر فرماندهي شايد چندان مهم نباشد، تسلط بر اوضاع بهويژه در نقطهي شروع مهم است. بررسيهاي پژوهشگران نشان ميدهد که تدريس، کنترل کلاس و برقراري ارتباط مناسب با دانشآموزان در سه هفتهي نخست شروع سال تحصيلي، سختتر و مهمتر از هر زمان ديگري است. اين شرايط در دورهي ابتدايي به مراتب سختتر وپيچيدهتر است؛ چرا که دانشآموزان بخشي از آموختههاي سال گذشته را هم فراموش کردهاند و همين موضوع، در هفتهي نخست شروع سال تحصيلي جديد، وارد شدن به فضاي آموزش را به مراتب سختتر ميکند. اما براي شکستن اين فضا، مرکز آموزش و تدريس دانشگاه لينکولن نبراسکاي شمالي، با بهرهگيري از تجربههاي معلمان آن ديار، 101 راه کليدي را براي شروع آموزشي موفق در سه هفتهي نخست شروع سال تحصيلي پيشنهاد ميکند. با بعضي از اين نکات آشنا ميشويم. البته پژوهشگران اين دانشگاه معتقدند، اجراي موفق اين راهها، به شش پيش شرط اساسي زير نياز دارد.
*همکاري مناسب دانشآموزان براي ورود به فضاي درس و مدرسه پس از گذر از فضاي طولاني مدت تابستان و ورود به فضاي جديد؛
*آگاهي دانشآموزان به ضرورت فراگيري مفاهيم درسي در ساعتهاي حضور در کلاس درس؛
*ادبيات کلامي آموزگار؛
*حمايت از دانشآموزان سالهاي نخست هر دورهي تحصيلي بهويژه ابتدايي، براي ورود به فضاي آموزش؛
*تشويق دانشآموزان براي درگير شدن با فضاي آموزش و پرورش؛
*ايجاد فضاي مشارکت و همياري در کلاس؛
و اما 70 راه
1. در اولين روز شروع سال تحصيلي، فضاي کلاس را با آشنايي دانشآموزان با يکديگر و سپس بازي و سرگرمي شروع کنيم.
2. بازيهايي را انتخاب کنيم که همهي بچهها در آنها مشارکت داشته باشند.
3. بازيهاي پايههاي دوم و سوم ابتدايي را با هدف يادآوري مفاهيم درسي سال گذشته انتخاب کنيم.
4. از وسايل کمکآموزشي مانند کارتهاي بازي و يا هر وسيلهي کمک آموزشي که کاربرد بازي هم داشته باشد، استفاده کنيم.
5. خودمان را کامل معرفي کنيم و کمي هم دربارهي خانوادهمان براي آنها صحبت کنيم. مثلا" اين که چند فرزند دارم و سن آنها چهقدر است.
6. تلاش کنيم با گفتار ساده و صميمي به بچهها نزديک شويم.
7. با مطرح کردن موضوعي که احساس ميکنيم به آن علاقه دارند، ذهنشان را درگير کنيم تا زودتر وارد فضاي درس و مدرسه شوند.
8. در مقابل پاسخهاي آنها جبهه نگيريم و بگذاريم راحت اظهارنظر کنند؛ حتي اگر اظهارنظرشان درست به نظر نيايد.
9. سعي کنيم در اين پرسش و پاسخها، خجالت و کمرويي احتماليشان برطرف شود.
10. دانشآموزان کمحرف و ساکت را با پرسيدن سؤال، وارد بحث کنيم.
11. تشويق کليد موفقيت است. براي هر حرکت مثبت، آنها را تشويق کنيم.
12. با انجام فعاليتهاي عملي آموزش را شروع کنيم.
13. برنامهها يا فعاليتهاي مشارکتي، بيش از فعاليتهاي فردي اثربخش هستند.بهتر است برنامههاي درسي يا هر فعاليت ديگري را به صورت گروهي برنامهريزي کنيم.
14. هرچه زودتر با شرايط تحصيلي و سطح فراگيري دانشآموزان آشنا شويم؛ سريعتر ميتوانيم الگوي آموزشي-پرورشي را انتخاب کنيم.
15. ويژگيهاي فردي دانشآموزان را بشناسيم.
16. نحوهي برقراري ارتباط رواني و کلامي با دانشآموزان را شناسايي کنيم.
17.زمانبندي را به دانشآموزان بياموزيم.
18. آشنايي با کتابخانهي مدرسه، نخستين و مهمترين گام براي آشنا کردن دانشآموزان با کتاب و کتابخواني است.
19. آنها را با منابع معتبر علمي مانند دايرهالمعارفها آشنا کنيم.
20. اينترنت و رايانه و طرز استفادهي صحيح از آنها را به تدريج و با برنامهريزي به دانشآموزان بياموزيم؛ حتي اگر اين آموزش بهصورت تئوري باشد.
21. آنچه را از آنها ميخواهيم؛ به دقت برايشان شرح دهيم؛ انضباط در کلاس، نظم در انجام تکاليف، حضور مستامر و...
22. شيوهي برگزاري آزمونها، چه کلاسي و چه آزمونهاي ترم را برايشان توضيح بدهيم.
23. هر چند ديگر مثل گذشته، نمره تنها ملاک سنجش دانشآموزان نيست، اما در اينباره هم با آنها صحبت کنيم. اينکه چه سهمي از تلاش آنها با استفاده از عبارتهاي گوناگون و چه سهمي از طريق نمره ارزشگذاري ميشود؟
24. منعطف باشيم؛ با وجودي که بايد به اصول و مقررات تعيين شده پايبند باشيم تا دانشآموزان هم به تعهداتشان به خوبي عمل کنند، اما در بعضي شرايط بايد انعطافپذير باشيم.
25. در کلاسهاي پرجمعيت خود دانشآموزان و عملکرد آنها بسيار مؤثر است. بنابراين تا حد امکان زمينه را براي فعاليت تکتک آنها فراهم کنيم.
26. قبل از برگزاري آزمونها، چه کلاسي و چه امتحانات ترم، با ارائهي نمونه سؤال، آنها را با فضاي امتحان و نحوهي برگزاري و نوع سؤالها آشنا کنيم.
27. در اولين آزمونها، برگهها را همراه خود دانشآموزان تصحيح کنيم تا ترس از امتحان برطرف شود.
28. تفاوت بين همکاري و يا انجام تکاليف به جاي دوستان و همکلاسيها را براي آنها شرح بدهيم.
29. با وضيعت تحصيلي و خانوادگي دانشآموزان آشنا شويم.
30. بعضي از بچهها براي همراهي با والدين، بخشي از وظايف آنها مثل نگهداري از خواهرها و برادرهاي کوچکتر را به عهده ميگيرند. دربارهي اين مسائل آگاه باشيم و از اين نظر هم وضيعت بچهها را بررسي کنيم.
31. بخش مهمي از موفقيت فرايند آموزش و پرورش، به تمرکز دانشآموزان روي فعاليتهاي فردي بستگي دارد. تلاش کنيم تا دانشآموزان با برنامهريزي به فعاليتهاي فردي بپردازند.
32. کلاس درس را با نشاط آغاز کنيم. خواندن يک سرود دستهجمعي، چند حرکت سادهي تردستي در کلاس و کارهاي ديگري از اين دست، باعث ايجاد نشاط در دانشآموزان ميشود.
33. کلاس درس را سروقت آغاز کنيم تا در عمل بچهها را به نظم عادت دهيم.
34. نظم کلاس را حين تدريس حفظ کنيم. اين نکته بهويژه دربارهي کلاسهاي پرجمعيت بسيار مهم است.
35. هر روز در پايان تدريس، چند پرسش شفاهي مطرح کنيم تا به اين ترتيب ارزيابي بهتري از ميزان فراگيري دانش آموزان داشته باشیم.
36 .براي شروع تدريس، از تصوير، طرح، معما، چند پرسش خاص و يا هر شيوهي ديگري که ذهن بچهها را درگير ميکند، استفاده کنيم (توفان ذهن براي فراگيري بهتر مفاهيم).
37. پيش از شروع مبحث جديد، پرسشهاي دانشآموزان از مبحث قبلي را روي تختهسياه بنويسيم و بکوشيم با مشارکت بچهها، پاسخ و پرسشها را بيابيم.
38. تا پيش از رفع اشکالات دانشآموزان، مبحث جديدي را آغاز نکنيم.
39. هر جلسه از بچهها بخواهيم درس جلسهي آينده را مطالعه کنند و نکاتي را که به نظرشان مبهم ميرسد، روي برگهاي بنويسند و به شما بدهند. با اين کار، هم شما با نکات مورد توجه بچهها اشنا ميشويد و هم بچهها به مطالعهي مباحث درسي پيش از تدريس، عادت ميکنند.
40. از بچهها بخواهيم هر جلسه يک خبر مهم از روزنامه يا مجلهي ويژهي سنشان را بنويسند و همراه خود سر کلاس بياورند. روي خبر مورد نظر بحث کنيم و هر جلسه را به بحث روي يکي از موضوعها اختصاص دهيم.
41. از دانشآموزان بخواهيم برنامهها و آرزوهاي خود را روي برگهاي بنويسند و يک کپي از آن را پيش خودشان نگه دارند و اصل برگه را به شما بدهند. به اين ترتيب، شما از اهداف آنها آگاه ميشويد و آنها هم اهدافشان را از ياد نميبرند.
42. با اجراي برنامههايي مثل برگزاري جلسهي بحث و گفتو گو ارائهي مباحث درسي در کلاس و... آنها را براي حضور در جمع آماده کنيم.
43. برنامههاي پرورشي مانند بازديدها، برنامههاي فرهنگي و... را از همان روزهاي نخست شروع سال تحصيلي آغاز کنيم.
44. اجراي برنامههاي ورزشي از ديگر نيازهاي دانشآموزان هستند. برگزاري بازيها و برنامههاي ورزشي آنها را از نظرجسمي و رواني آماده ميکند.
45. دربارهي فلسفه و هدف آموزش و پرورش با بچهها صحبت کنيم تا همکاري و همراهي بيشتري با ما داشته باشند.
46. راههاي جايگزين را به آنها بياموزيم.
47. با همکاري دانشآموزان در فضاي کلاس، تغييراتي ايجاد کنيم تا فضا براي آنها دوستداشتنيتر شود.
48. آموزگار دموکراتي باشيم. هر چند رعايت نظم ضروري است، اما در پايهي ابتدايي بايد کمي آزادانهتر عمل کرد.
49. پژوهش و تحقيق و شيوهي آن را به دانشآموزان سوم ابتدايي به بعد بياموزيم و کمک کنيم تا براي پژوهشهايشان از منابع تحقيقاتي استفاده کنند.اين کار از شروع سال تحصيلي جديد، براي بچهها به عادت تبديل ميشود.
50. براي فراگيري (آموزش) مفاهيم درسي هيجان ايجاد کنيم. براي اين کار کافي است در کنار تدريس، همان مفهوم درسي، فعاليت علمي، بازديد يا يک کار آزمايشگاهي ترتيب دهيم.
51. شماره تلفن محل کار والدين دانشآموزان را داشته باشيم.
52. دليل غيبتهاي آنها را جويا شويم.برخي از غيبتها بهويژه در نخستين روزهاي شروع سال تحصيلي، ممکن است به دليل ترس از مدرسه باشد.
53. تشويق نيازي انکارناپذير براي پيشرفت تحصيلي است. اين تشويق ميتواند زباني، با اهداي جايزه و يا هر شکل ديگري باشد. روزهاي نخست شروع سال تحصيلي نياز دانشآموزان بيشتر از هر زمان ديگري است.
54. دانشآموزان بايد واکنشهاي مثبت و منفي ما را ببينند.اما اين واکنشها، بهويژه واکنشهاي منفي، بايد تنها با تغيير لحن کلام يا چهره، بدون هر گونه توهين صورت گيرد. در روزهاي نخست سال تحصيلي، بچهها بيش از هر زمان ديگري نسبت به رفتار آموزگار حساس هستند.
55. با گروهبندي دانشآموزان، فعاليتهاي آنها را منسجم کنيم.
56. به دانشآموزاني که از نظر درسي ضعيفاند، مسؤوليتهاي آموزشي محول کنيم.
57. به دانشآموزان فرصت بدهيم تا در همين روزهاي نخست سال تحصيلي، مهارتهايشان را نشان بدهند. براي اين کار به آنها فرصت فعاليت بدهيم.
58. با والدين جلسات خصوصي برگزار کنيم. تأثير اين جلسات بيش از جلسههاي چندين نفرهي اوليا و مربيان است.
59. از همين روزهاي نخست شروع سال تحصيلي، بچهها را به نوشتن عادت بدهيم. براي اين کار از آنها بخواهيم هر روز حداکثر در دو تا سه خط، دربارهي موضوعي که دوست دارند، مطلبي بنويسند.
60. مجله يا کتابي مناسب با سن دانشآموزان انتخاب کنيم و با قسمتبندي ان، هر روز بخشي از آن را همراه دانشآموزان در کلاس بخوانيم. اين کار مهارت خواندن را در آنها تقويت ميکند و باعث آشنا شدن با لغتهاي جديد ميشود.
61. بازيهاي فکري بهويژه آنهايي که به صورت پرسش و پاسخ هستند، شروع خوبي براي تقويت حافظهي دانشآموزان محسوب ميشوند.
62. از بچهها بخواهيم هر کدام عکسي از خودشان بياورند. عکسها را روي مقوا بچسبانيم و مشخصات مختصري از بچهها را زير آنها بنويسيم. اين تابلو را در کلاس نصب کنيم تا دانشآموزان با يکديگر بيشتر آشنا شوند.
63. گروهها، اعم از کار گروهها و يا گروههاي ورزشي و... ميتوانند براي خود سر گروه انتخاب و کارت عضويت صادر کنند. اين کار فعاليت آنها را منسجمتر و ارتباط آنها را بيشتر ميکند. بهعنوان آموزگار، به اين برنامهريزيها هويت ببخشيم و آنها را هدايت کنيم.
64. در صورت نياز به تکميل آموزش برخي مفاهيم، ميتوانيم سرعت آموزش را کند کنيم.
65. تکليف شب، مکمل آموزشهاي مدرسه است، بهشرطي که ميزان آن به حدي باشد که مانع از تفريح و بازي بچهها نشود.
66. از بچهها بخواهيم دفترچهاي تهيه کنند. در هر صفحه، کارهايي را که دوست دارند در طول يک روز انجام بدهند بنويسند و روبهروي آنهايي که انجام دادهاند، علامت بزنند. اين کار زمانبندي را به آنها ميآموزد.
67. هر روز از يک دانشآموز بخواهيم پيش از شروع کلاس يا در پايان ساعت کلاس، داستان کوتاهي را تعريف کند. اين کار کمرويي روزهاي اول مدرسه را برطرف ميکند.
68. خلاصهنويسي، يکي ديگر از برنامههايي است که ميتواند در همين روزهاي شروع سال تحصيلي، بچهها را با نوشتن و کوتاه نوشتن آشنا کند. براي اين کار در پايان هر جلسه و يا هر يک جلسه در ميان، از بچهها بخواهيم چند خط دربارهي مطالبي که ياد گرفتهاند، بنويسند.
69. هنگام تدريس درسهايي مثل رياضيات يا علوم به بچهها اجازه بدهيم راهحلهاي مختلف، حتي راهحلهاي اشتباهشان را با جرئت بگويند. پس از آن، همراه همهي بچهها، روي راه مورد نظر بحث کنيم.
70. اگر دانشآموزان در پايهي قبل نيز در همين مدرسه بودهاند، با آموزگار سال گذشتهي آنها گفتو گويي داشته باشيم تا از هر نظر بهتر و زودتر با شرايط آنها آشنا شويم.